GIZA ESKUBIDEEN BORTXAKETA ALERMA-EGOERAN

Larrialdi-egoera deklaratu zenetik El Salvadorren 700 salaketa baino gehiego izan dira giza eskubideen bortxaketagatik

Duela egun batzuk, Santa Martako ADESeko (Garapen Ekonomiko eta Sozialerako Elkartea) zuzendaria entzuteko aukera izan genuen. El Salvadorren Covid-19 pandemiaren ondorioz konfinamendua nola bizi duten azaldu zigun, El Salvadorreko biztanlerian eragin handien izan duten ondorio ekonomiko eta sozialak azpimarratuz.

Martxoaren hasieran dekretatu zen larrialdi-egoera eta, ordutik, giza eskubideen bortxaketarekin erlazioa duten 700 kasu baino gehiago identifikatu dira. Kasurik muturrekoena indarkeria matxistaren salaketena da, konfinamendua hasi zenetik 932 dira eta. El Salvadorren, larrialdi-egoera hasi eta bi hilabetera, heriotza gehiago izan dira feminizidiogatik koronabirusagatik baino.

Ekonomiari dagokionez, geldialdiak oso ondorio larriak ditu. 1823az geroztik, Estatu Batuek bai El Salvadorren baita Latinoamerikako beste herrialde askotan ere duten eragina gero eta handiagoa da, gauzak egiteko modu jakin bat ezarriz. Adibidez, Latinoamerikako gobernu progresistak, AEBk ondo ikusten ez baditu, baliogabetu, borrokatu edo ukatu egiten dira, batez ere herrialde hauek euren baliabideak modu burujabean erabili nahi dituztenean. Kasurik latzenak Bolivia edo Venezuela dira.

Erdialdeko Amerikan, narkotrafikoari eta delinkuentziari aurre egiteko diskurtsopean, gobernuak kontrolatzen dituzte elite estatubatuarren interesen aurka jardun ez dezaten. Horretarako, transnazionalek baliabide naturalak ustiatzeko agenda ezarri da. Meatzaritza metalikoa AEBetako, Kanadako, Australiako eta Europako transazionalen jarduera nagusia izan zen, jarduera horren aurkako legea lortu arte.

40 urte baino gehiago politika neoliberal horiekin egoteak milaka pertsona euren lan seguruak alde batera uztea eta jarduera informal batera jotzea ekarri du. El Salvadorreko biztanleria aktiboaren %80 inguru ekonomia informalean diharduela esaten da, hau da, egunero irten behar duela familiaren mantenua lortzeko. Eta larrialdi-egoeran ezin dute hau egin, kalera irtetzea debekaturik dagoelako.

El Salvadorreko gobernuak 300$ familia bakoitzeko emango zituela jakinarazi zuen, nahikoa ez den kopurua familia oso baten oinarrizko beharrak betetzeko konfinamenduan daramatzaten ia 2 hilabeteetan, eta are gehiago erroldarik ez duen herrialde batean. Diru hori ez da familia guztietara iritsi, populazioaren %25ari baino ez zaiola heldu uste da, jarduera informalekin bizi den biztanleria baino askoz gutxiagori.

Landa-eramuan, gainera, komunitateek beste egoera batzuei egin behar diete aurre: adibidez, garraioa etetzeak oinarrizko baliabideak lortzeko hiriguneetara joan ezina dakar, hala nola, mantenurako, higienerako, laguntza medikorako edo larrialdi-egoeran konfinamenduari aurre egiteko oinarrzkoak lortzeko.

Egoera honen aurrean, hurrengoak dira herrialdeak dituen zenbait erronka:

  • El Savadorreko ekonomia dolarizatua da, diru burujabetza galdu zuena. Horregatik, dolar estatubatuarrak jasango duen krisiaren eraginpean dago.
  • Krisi hauetan beti daude etekina ateratzen duten botereak. Alde honetatik herrialdeak izango duen arazoetako bat premiazko produktuen prezioaren igoera izango da.
  • El Salvador ekologikoki hondatuta dagoen herrialdea da eta egungo krisi ekonomikoak errealitate honetan eragina izango du.
  • Mendeko herrialde da, kontsumitzen dituen elikagaien portzentai handia inportatzen baitu.

Horregatik, Antonio Pachecok esan zigun bezala, funtsekzkoa da erakunde komunitarioak eta emakumeen eta gazteen lidergoak sustatzea, komunitateek erronka hauek ezagutzek eta aurre egin diezaioten.

ZEINEK DEFENDATZEN DU DEFENDATZEN DUENA?

Zeinek defendatzen ditu emakume defendatzaileak? Zer babes-estrategia ari dira gauzatzen? Zer eginkizun bete dezakegu Iparralde Globaleko erakundeek gatazka egoeretan defentsan laguntza emateko?

Gai horiei erantzuna emateko, mahai-inguru birtual bat antolatu dugu, Marta Ribas El Salvadorreko giza eskubideen defendatzailea eta Fernando Armendariz Protection Internationaleko giza eskubideen ekintzailea bertan izango direla.

Saioa Jitsi plataformaren bidez egingo da ekainaren 4an, ostegunean, 18: 00etan. Zure plaza erreserbatzeko (plaza mugatuak egongo dira) eta saioan nola sartu jakiteko, idatzi bilbo(arroba)euskadi.isf.es helbidera.

Animatu eta sareetatik ikusiko dugu elkar!

Saioa: Zeinek defendatzen du defendatzen duena? Giza eskubideen defendatzaileak diren emakumeak babesteko estrategiak.

Hizlariak: Marta Ribas eta Fernando Armendariz

Data: 2020ko ekainak 4, osteguna

Ordua: 18:00-19:30era (GMT + 2)

Lekua: jitsi plataforma (postaz jakinaraziko dizugu, izena eman ondoren)

Hizkuntza: gaztelania

Elkartasuna eta aliantzak ereiten eraldaketa ezartzeko

Aurtengo udaberria asaldatuago hasi dugu, etxealdiak hordagoa bota digu eta geure oinarrizko gabeziak bistaratu egin zaizkigu. Han eta hemen, zientzia ezpainetan hartuz babes-neurriek itogura sorrarazi digute, baina ezberdintasuna, jasangarritasun eza eta zaurgarritasuna adierazle diren gizarteotan, goi-politikek egunerokotasuneko bizitzak eta zaintzak zein alboraturik dituzten nabaritu dugu hainbat arlotan, elikadura sistema kasu.

Zoramena sortzen duen elikadura sistema aldrebes beraren neurriak alarma egoeran ere aplikatu nahi izatean, urteetan alternatibak eta erresistentziak lantzen dabiltzan mugimendu eta eragileek alto eman behar izan dute.

Bai estatu espainiarrean [1] baita Euskal Herrian [2] ere ehundaka eragile batu gara neurri horietan, beste behin ere, gertuko baserri eta herritarron elkargune diren azoken dinamikak oztopatu eta lehen sektorearen industrializazioa eta banaketa kilometrikoa lehenetsi direlako. Hauen aburuz, oztopoz-oztopo munduko hainbat landa eremuetan agroekologiaren bidetik lantzen ari diren alternatibak sendotzearen beharra ezaguna da, eta garai hauetan garrantzitsuagoa oraindik ere.

Gure lankide diren Santa Marta komunitateko salvadortarrak ere horretan dabiltza hamarkadetan meatzaritza metalikoaren mehatxuan erresistentzian izan diren lurraldean elkarlanean garaiko eta bertoko uzta ahalbidetuko duten eredua antolatzen eta eraberritzen [3].

Zaharkituak ditugun gizarte-ereduak zaintza lanak gutxiesten eta genero bereizketa ezartzen jarraitzen duenez, norbanakoak elikadura sistemarekin duen harremana menpekotasunez josita dugu. Beraz, etxeko zaintza lanak ere erresistentzia eremu direnez, eskuak zein ahoak lanean jartzeko garaia ere izan dugu, sukaldaritza natural eta iraunkorra landuz eta dastatuz [4].

Denean ere, Via Campesinak aurtengo baserritarren nazioarteko egunean ohartarazi bezala eskubideak landu, erein eta ideia eraldatzaileen uzta biltzeko larrialdi garaiak dira honako sasoiak ere. [5]

Eta erakunde erreferente honen lema aintzat hartuz, larrialdia globalizatzen den honetan, ozenki, borroka eta esperantza ere globalizatu dezagula.

Informazio gehiago:

[1] https://www.soberaniaalimentaria.info/otros-documentos/luchas/723-carta-mapa

[2] https://ehkolektiboa.eus/merkatu-eta-azokak-irekita-nahi-ditugu/

[3] http://www.adessantamarta.sv/nuestro-trabajo/programa-de-agricultura-sostenible/282-santa-marta-desarrolla-acciones-para-avanzar-en-su-soberania-alimentaria

[4] https://euskadi.isf.es/blog/zuk-zeuk-egin-lab-1-0/?lang=eu

[5] https://viacampesina.org/es/17abril2020-labrar-sembrar-y-cosechar-ideas-transformadoras-ahora-es-el-momento-de-exigir-soberania-alimentaria/

ADES Santa Martak pandemia egoeran Giza Eskubideak errespetatzea eskatzen du.

Bizitzen ari garen egoeraren aurrean, ISF-MGI-tik beste herrialde batzuetan COVID-19 pandemiari nola egiten ari diren aurre kontatzeko espazioak ireki nahi ditugu. Duela zenbait urte ADES-Santa Marta elkartearekin lan egiten dugula, zeinek, El Salvadorreko beste erakunde batzuekin egindako ohar baten bidez, pandemia honen kudeaketa Erdialdeko Amerikako herrialdean jasaten ari den Giza Eskubideen urratzerako pausu bat gehiago ez izatea eskatzen duen. “Giza eskubideen erakunde bezala, deia egiten diegu herritarrei orokorrean eta nazioarteko elkarteari, COVID-19 pandemia egoeran ematen ari den nagusikeriaren aurrean adi egoteko, honek errespetuarekin eta eskubideen betetzearekin lotuta egon behar baitu”


Hemen irakur daiteke ohar osoa: “Herriaren Giza Eskubideen errespetuagatik” (gasteleraz)

Por el respeto de los Derechos Humanos de la población

Con el COVID-19 el mundo está ante una situación sin antecedentes conocidos, los países enfrentan una complejidad donde quizá ninguno estaba preparado, El Salvador no es la excepción. El gobierno salvadoreño que inició el 1 de junio de 2019, no dio continuidad a algunas políticas públicas de su antecesor; eso sucedió en materia de salud; hasta hoy no se conoce una nueva política en la materia. Así nos encontró la pandemia. El gobierno ha adoptado medidas relativas al control de personas que ingresan al país, procedentes de otros países, como también severos controles internos, en aras de disminuir el contagio del COVID-19. Nos preocupan los efectos negativos en la población salvadoreña, derivados de algunas decisiones tomadas, ante lo cual expresamos:

I. Sin duda alguna, la crisis de salud que vive la humanidad entera, demanda de medidas extremas y oportunas adoptadas por parte de los gobiernos en su calidad de Estados nacionales; no obstante, las medidas que se tomen para afrontar la pandemia COVID-19 deben ejecutarse dentro del marco constitucional de colaboración y actuación complementaria entre los distintos órganos que integran nuestra institucionalidad. Siendo así, no es aceptable anular vía decreto las actuaciones que por mandato constitucional deben cumplir las instituciones en el ejercicio de sus funciones y atribuciones que son la esencia de nuestro sistema republicano. Menos admisible, es limitar los derechos fundamentales de las personas sin atender criterios específicos como el de necesidad y proporcionalidad que han sido ampliamente desarrollados por la jurisprudencia constitucional y por los sistemas de protección de los Derechos Humanos.

II. La superación de las condiciones de emergencia sanitaria requiere la suma de todas las capacidades instaladas del Estado, la sociedad civil, organizaciones nacionales e internacionales que brindan un apoyo estratégico y fundamental. La anulación de la institucionalidad del Estado, concentrando todo el poder en la toma de decisiones y manejo de la información en el Órgano Ejecutivo, no es la mejor forma de afrontar la crisis de la pandemia COVID-19, en la que todos 2 debemos sumar. El funcionariado estatal no está proporcionando la información adecuada y oportuna a la población, ni permite a la prensa que haga preguntas sobre el problema; al contrario, ya se registran varios casos en que periodistas se han visto amenazados por realizar su trabajo, esto pese a que el decreto legislativo de restricción no ha limitado la libertad de expresión y de prensa.

III. Más preocupante aún, es pretender la anulación por decreto de las atribuciones de la Procuraduría para la Defensa de los Derechos Humanos –PDDH-, institución que por mandato constitucional es responsable de observar el cumplimiento de derechos por parte del poder estatal, una de las tres instituciones que con base en el Art. 191 de la Cn. y siguientes, conforman el Ministerio Público, junto con la Fiscalía General de la República y la Procuraduría General de la República. Vemos con preocupación que las otras dos instituciones fueron mencionadas expresamente en el Decreto 12 del Ministerio de Salud y en la normativa que emitió la Policía Nacional Civil, para atender la emergencia del COVID-19, pero se ha invisibilizado a la PDDH, ya sea por omisión o intención ha quedado fuera del decreto que atiende esta medida emergente. No procede que mediante una ley secundaria, y menos por un decreto ejecutivo, se pueda suprimir, modificar o desconocer las facultades constitucionales de una institución como la PDDH, cuyo rol es fundamental en observar el cumplimiento de derechos por parte del Estado salvadoreño.

IV. En la aplicación del Decreto Ejecutivo en el Ramo de Salud número 12 debe respetarse lo establecido en el artículo 11 de la Constitución, el cual prescribe que: “ninguna persona puede ser privada del derecho a la vida, a la libertad, a la propiedad y posesión, ni de cualquier otro de sus derechos sin ser previamente oída y vencida en juicio con arreglo a las leyes; ni puede ser enjuiciada dos veces por la misma causa”. Los ciudadanos y ciudadanas tenemos claro que un agente de autoridad –ya sea policía o militar- no tiene atribuciones ni criterios médicos para determinar si una persona debe ser detenida y sujeta a cuarentena, las personas detenidas deberían ser remitidas a un establecimiento de salud para revisar su condición de salud. Las detenciones realizadas por los agentes de autoridad están fuera de nuestro marco constitucional y deben suspenderse de manera inmediata. Con el agravante de que ya se registran abusos de algunos agentes de autoridad contra la población.

V. Relatores Especiales y miembros de comités y grupos de Procedimientos Especiales del Consejo de Derechos Humanos de la ONU, instaron recientemente a los Estados a evitar que los planes de emergencia para atender el COVID-19, no pueden utilizarse para reprimir los derechos humanos. Han sostenido que “Si bien reconocemos la gravedad de la actual crisis de salud y que el Derecho Internacional permite el uso de poderes de emergencia en respuesta a amenazas significativas, recordamos urgentemente a los Estados que cualquier respuesta de emergencia al coronavirus debe ser proporcionada, necesaria y no discriminatoria” . En ese contexto, instamos al gobierno salvadoreño a retomar las recomendaciones en el sentido de, asegurar que todas las acciones del gobierno no puedan en ningún momento contrariar la Constitución de la República, ni el marco internacional de los derechos humanos.

VI. Es necesario mejorar la forma en la que se comunican, transparentan e implementan, las acciones del gobierno para evitar que se continúe actuando de manera improvisada y atentatoria a los derechos humanos de la población, en especial, de aquella población más vulnerable. Las acciones que se ejecuten deben contar con protocolos de acción claros, ya que la emisión de diversas normativas confunde a la población; sirva de ejemplo, la forma de establecer, ante la autoridad, la designación familiar para abastecerse de alimentos y/o medicamentos, situación que fue solventada después de haberse realizado decenas de capturas ilegales. Igual ocurre con trabajadores-as del sector informal que no encuentran manera de obtener un documento que les acredite ante los agentes de autoridad, que el motivo que les obliga a andar en la calle obedece a la necesidad legítima de ganarse el sustento diario.

VII. Es atentatorio para la legalidad e institucionalidad de El Salvador, las acostumbradas órdenes que, incluso siendo algunas ilegales y otras ambiguas y, por tanto, de difícil cumplimiento, emite el presidente de la República ya sea por redes sociales o por cadenas de medios de comunicación. Sus adláteres: ministros, ministras, secretarios y todo tipo de funcionario, al cumplir esas órdenes de forma automática, sin revisar su pertinencia constitucional o legal, podrían estar cometiendo arbitrariedades en contra de la población. Mientras, ésta se debate en la incertidumbre, por falta de precisión de las normas legales que le son aplicables, lo que provoca falta de seguridad jurídica.

VIII. Reconocemos que el gobierno, el presidente de la República, en su interés de evitar el aumento del número de personas afectadas por el COVID-19 utiliza la coerción y uso de la fuerza. Accionar que sin reglas claras para la PNC y la Fuerza Armada, podrían resultar desproporcionales y atentatorias a los Derecho Humanos, y por ende inconstitucional e ilegal. Debe suspenderse de forma inmediata, el envío de mensajes que provocan temor a la población; consideramos oportuno se revise la estrategia de comunicación implementada por el gobierno; pues se debería enviar mensajes reales y claros sobre la realidad que vivimos, pero sin provocar terror colectivo, teniendo en cuenta que las condiciones de salud emocional de la población se encuentran deterioradas. La generación de condiciones de confianza en la población es necesaria para promover la cooperación.

Como organizaciones de derechos humanos, hacemos un llamado a la ciudadanía en general y a la comunidad internacional, a estar vigilantes sobre el ejercicio del poder que se realiza en el contexto de la pandemia COVID-19, el cual debe estar apegado al respeto y cumplimiento de derechos. Reiteramos nuestra disponibilidad e interés de apoyar en la superación de la difícil situación nacional y mundial existente, reafirmando la necesidad de respetar el marco legal establecido, principalmente la Constitución de la República y el Derecho Internacional de los Derechos Humanos.

San Salvador, 26 de marzo de 2020.



Komunikatua: El Salvadorren demokraziaren defentsaren alde

Hainbat elkarte politikok, sozialek eta sindikatuk komunikatu bateratu bat sinatu dugu El Salvadorko presidenteak egin nahi izan duen estatu kolpea gaitsezteko. Komunikatua hurrengoa da:

Nayib Bukele militarizó la Asamblea y violentó el estado constitucional de derecho para forzar a este órgano legislativo a actuar y decidir según su voluntad. En el pasado 9 de febrero en El Salvador el presidente Nayib Bukele convocó arbitraria y unilateralmente a la Asamblea Legislativa para obligar al órgano legislativo a la aprobación de un préstamo de 109 millones de dólares para la ejecución de la denominada 3ª fase del Plan de Control Territorial contra la delincuencia. Ante la inasistencia del quorum necesario, Nayib Bukele se presentó en la Asamblea Legislativa con la fuerza militar y policial en un innegable intento de intimidación y presión a este poder del estado.

Frente a ello hacemos un llamado para que:

  • El presidente de la República, Nayib Bukele, respete las rutas constituidas a través de la seguridad y legalidad jurídica y mantenga la paz y el diálogo político, garantizando la independencia de poderes y la institucionalidad democrática del país.
  • Que en sus funciones, procure armonía social y canales de coordinación con la Asamblea Legislativa, respetando los principios que rigen la Constitución de El Salvador.
  • Al presidente de la Asamblea Legislativa, Mario Ponce, a priorizar en todo momento la seguridad jurídica y la paz al pueblo salvadoreño.
  • A la Sala de lo Constitucional de la Corte Suprema de Justicia a ejercer el control constitucional que corresponde en estos casos y la exigencia de responsabilidades al Presidente del país ante este intento de autogolpe de estado y uso y abuso del órgano legislativo.

Hacemos un llamado desde la solidaridad internacional para que se respete el orden constitucional en El Salvador, se haga frente a la creciente militarización y se garantice la paz social y justa para el pueblo salvadoreño.

Argia aldizkariko argazkia

Unibertsitatera bisita

El Salvadorko Unibertsitatera (UES) egin genuen bisita pasa den uztailaren 25ean. Bere egin ninduten campusak dituen gune berdeak, ikasleek antolaketarako dituzten espazioak, hormen aldarrikapenak eta memoria… Elektrikako Fakultatera bidean 70ean El Salvadorko gobernuak hil zituen ikasleak omentzeko ekitaldia: dantza, diskurtso kritikoa, musika, ikasle mugimendu egituratua… Zetino Elektrika Fakultateko Energia Berriztagarrien zuzendariarekin bildu ginen ondoren, laborategi batean. Laborategian teknologia desberdineko bi plaka fotovoltaiko, alderanzgailu monofasiko eta trifasikoak eta mikroalderanzgailuak zeuden.  Alderanzgailuetan ikusi ahal izan genuen fakultateko teilatuan zeuden plaka fotovoltaikoek sortutako potentzia; plaketako bat eguzkiarekiko oinarri higikorra zuen eta besteek finkoa. Hori dela eta, sorkuntza fotovoltaiko handiagoa erakusten zuen mugikorrak. Unibertsitateko ikasleek diseinatu zuten higikorra, eta azaldu zigun nola motorrak plakatik sortzen duen energiaren bidez birarazten duen plaka bera. Alderanzgailuei dagokienez, normalean, plaka-serie bakoitzko bat jartzen dela esan zigun, baina mikroalderanzgailuen kasuan, plaka bakoitzeko bat jarri behar dela. Amaitzeko, laborategian zeuden plakak aztertu genituen eta konexioak fisikoki egiten ikasi. Bat silizio polikristalinozkoa zen eta bestea hainbat materialen arteko nahasketa.

Bisita amaitzeko, Buena Vistan diseinatzen ari garen eguzki-energia bidezko ur-ponpaketa sistema isolatuari buruz hitz egin genion, haiek ere unibertsitatea komunitateen zerbitzura jartzeko asmoa dutelako etorkizun hurbil batean.

El Salvadorko landa-eremuetako testuinguruetan urak duen irisgarritasunera begirada feminista

Eva Perez-Pons gure kidearen artikulua partekatzen dizuegu

Emakumeak eta ura elkarri lotutako bi kontzeptu dira; gaur egun oraindik, emakumeak dira lan erreproduktiboaz arduratzen lehenak mundu mailan. Aitzitik, ura lortzeko dugun eskuragarritasuna ez da berbera Iparralde eta Hegoalde Globalei erreparatzen badiegu. Era berean, aipaturiko eskuragarritasuna ez da berbera landa-eremuetan edota hiriguneetan.

Uda honetan, uraren eta genero-arrakalaren inguruko hainbat saio eta tailerretan parte-hartzeko aukera izan dugu, zeinetan El Salvadorko landa-eremuetako emakumeen egoeraz hausnartzeaz gain, egoera horiei aurre egiteko estrategiak (bir)pentsatzeko aukera izan dugun. Saio horietako bat Julia Evelyn ekonomialari feministak eskaini zuen El Salvadorko Santa Marta komunitatean. Saio horretan, El Salvadorko jendartearen testuingurua aztertzeko, izeberg-aren beheko zatian (ikusten ez dena) zentratu ginen: zaintza lanetan. Hori aztertu ezean, ezein analisi geratzen baita erdixka. Zaintza lanek bizitzako etapa guztietan (jaio garenetik hil egiten garen arte) daude presente. Ekonomia feministak etapa horiek guztiak duintasunez bizitzea aldarrikatzen du. Hau da, beharrizan fisiologikoak (arnasketa, elikadura egokia, kalitatezko ura edatea, sexualitate segurua…) eta segurtasunezkoak (habitat segurua, afektibitatea, sozializazioa eta hezkuntza, konfiantza…) bermatu daitezela.

Aurretiaz esan dugunez, beharrizan fisiologikoek eta segurtasunezkoek zaintza lanen beharra dute. Hala nola, autozaintza, dependenteak diren pertsonen zaintza eta zaintza kolektiboa. Ahaztu barik, zaintzailearen zaintza. Zaintza lan horiek era egokian aurrera eramateko hiru baldintza bete behar direla aldarrikatzen du Evelynek: ziklo naturalen jarraikortasuna (uraren zikloa, oxigenoa, landareak…), baliabideak (denbora, ezagutzak – nola zaindu behar bereziak dituen pertsona bat – eta azpiegiturak – ura, argia…) eta zaintzaren etika (zaintzaren gaineko kontzientzia indibidual eta kolektiboa). Horiek barik, hau da, bizitza aurrera eramateko behar den espazioa ahul badago, bizitzaren jasangarritasuna kolokan jartzen da.

Artikulu honetan uraren irisgarritasunean jarriko dugu begirada, aztertzeko nola eragiten dien horrek Hegoalde Globaleko landa-eremuko emakume eta neskatoei. 2017ko El Salvadorko edateko uraren irisgarritasuna aztertuz gero, ikus daiteke nola dauden alde nabariak landa-eremuen eta hiriguneen artean. Hoditeria bidez ura etxeetara eskuragarri zituzten biztanleen guztizkoa % 88,3koa zen, baina horietako %95,5a hirigunean bizi zen eta % 6,5a landa-eremuan. Putzutik eskuratzen zutenak, aldiz, guztizkoaren % 6,2a zen, horietako % 11,7 landa-eremuan bizi zen eta % 2,9a hirigunean. Hala ere, edateko uraren kalitatea ez da bermatzen. El Salvadorko estatuak uraren gainean duen kudeaketa eta legedi txarraren ondorioz, ura enpresa pribatuen esku dago eta ez da tratatzen. Gaur egun, uraren % 90a inguru dago kutsaturik eta tratamenduari dagokionez, 2017an herritarren % 12,8ak soilik egiten zion urari nolabaiteko tratamenduren bat (ura irakitzen jarri, iragazki batetik pasarazi, kloratu… ), horietako % 11,3a hirigunean bizi zen eta % 15,5 a landa-eremuan. % 70,3ak ez zion urari inolako tratamendurik egiten (% 64,7a hirigunean eta % 88,4 landa-eremuan bizi zen), eta % 16,9ak ura botiletan erosten zuen, % 4,1a landa-eremuko biztanleria izanik eta % 24a hirigunekoa (DYGESTIC, 2017). Arazo horiei gehitu behar zaie klima-aldaketaren eta deforestazioaren ondorioz estres hidrikoa areagotu egin dela.

Uraren gabeziak zuzenean eragiten dute emakumeen egunerokotasunean eta bizitzetan, haiek baitira etxeko lan erreproduktiboaz arduratzen direnak, eta ondorioz, ura eskuratzeaz arduratzen direnak. Izan ere, edozertarako da beharrezkoa ura: arropa garbitzeko, harrikoa egiteko, janaria prestatzeko, etxea eta norbera garbitzeko, edateko… Uraren irisgarritasuna ziurtatzen duen azpiegiturarik egon ezean, emakumeek eta neskatoek ekarri behar dute ura ibaitik edota putzutik, edo etxeko lanak bertan egin. Guzti horrek osasunean, hezkuntzan eta beste espazio kolektiboetako parte-hartzean eragin zuzena du, bai eta emakumeen segurtasunean. Era berean, ur faltak zuzenean duenez eragina emakumeengan, haiek dira pribatizazioak mehatxu egiten dienean borrokak burutzen dituztenak.

Landa-eremuetan eguzki-energia bidezko ur-sistema isolatuak jartzen hasiak dira egoera horri aurre egiteko. Ikustekoa da nola uraren horniketa egiteko azpiegitura jartzen denean gizonak inplikatzen diren, baina formulak prekarioak direnean, emakumeen gain erortzen den zama osoa.

Bestalde, sistema isolatuek kudeaketa egokia behar dute instalazioa egin ondoren biziraun dezaten; hau da, komunitateak sistemak ekar ditzaken arazoei aurre egiteko. Hori dela eta, garrantzitsua da herritarrak prozesuan inplikatzea eta sistema osoaren funtzionamendua ulertzea. Sistema hauek pertsonen bizi-kalitatea hobetzeko prestaturik daude, etxeko beharrizanei aurre egiteko. Animaliak elikatzeko, landak ureztatzeko, ibilgailuak garbitzeko… erabiliz gero ura, sistemek ezin dute eskaria asetu ura eta sistema mugatuak direlako eta etxebizitza asko oinarrizko beharrizanak asetzeko ur barik geratzen dira. Bestelako aktibitateentzako ura lortzeko alternatibak sustatu beharra dago, esaterako, euri-ura pilatzea edo erabilitakoa birziklatzea.

Testu honen hasieran, ekonomia feministaren aldarrikapenetako bat bizitzako etapa guztiak duintasunez bizitzea dela aipatu da. Sistema isolatuek erraztu egiten dute beharrizan fisiologikoak eta segurtasunezkoak betetzeko behar diren baldintzak, baina instalazioa egitearekin ez da nahiko. Emakumeak kontziente dira egunero egiten diren esfortzuaz eta nolako eragina duen haiengan. Egoerari aurre egiteko beharrezkoa da lanketak gizonekin egitea eta zaintza lanetan inplikatzea, ostera, emakumeen gaineko lan karga bikoiztu, edo kasurik okerrenean, hirukoiztu egin daiteke.

Eguzki-energiarekin sortutako ur ponpaketa El Salvadorren

El Salvadorren energia elektrikoaren kostua oso altua da. Energia honen zerbitzuaren pribatizazioak tarifen %900eko gorakada eragin izan du,  1997ko urtarrilean Kwh bakoitzeko prezioa 12 zentabotik abenduan 1,19 colonetara igo baitzen. Prezioaren igoera honek  komunitate askotan ur iturri edangarrien sistemen porrota ekarri zuen, beste batzuetan haien jaitsiera nabarmengarria izan zen, eta komunitate gutxietan sistema hauek era prekarioan dihardute.

Tarifen zehaztapenak etxebizitzaren kontsumoa hiru taldetan sailkatzen ditu: lehenengoa,  orduko 0 eta 99 Kw arteko kontsumo taldea, bigarrena orduko 100 eta 199 kw bitartekoa,  eta azkena orduko 200 Kwtik gorako etxebizitzen taldea. Uraz hornitzeko ponpaketa behar duten komunitateak hirugarren talde honetan kokatzen dira. Bertan, kilovatioaren batez-besteko prezioa 0,15$eko izaten da, fakturetan 500$etara igo daitekeena. Beraz, tarifa hauek ez dira erraz ordaintzekoak, ezta 100 etxebizitzatik gorako komunitateetan ere.

Egoera hau kontutan izanda, eguzki-energiarekin sortutako ur ponpaketaren interesak gora egin du. Ponpaketa honek, eguzkiak egunean zehar sortzen duen energian oinarritzen da eta energia honek metaketa-sistema betetzeko balio du, behar denean prest eta erabilgarri eduki ahal izateko. Horrela, bateria kutsatzaile eta garestiko erabilera saihesten da, sistema elektrikoa sinplifikatzen da eta eguzki-energiaren ustiapena optimizatzen da.

Euskal Herriko Unibertsitatea eta El Salvadorren arteko elkarlana partekatzeko aukeraz baliatuz, Esther, MGI-ko kidea-rekin, eguzki-ponpaketa sistemaren inguruko trebakuntza eta ulermen jardueretan parte hartu dugu. Kokalekua El Rodeo kantoia izan da, Victoria udalerriko Santa Marta-n dagoen kantoia, Euskal Herriko MGI-k gai anitzetan elkarlanean urteak daramatzan kantoia, hain zuzen ere. Komunitatean bizi diren pertsonen, teknikarien eta beste agente ezberdinen ponpaketa sistemaren diseinuari buruzko kezkak eta zalantzak aurreko urtetik zetozen. Honekin batera, elektrizitatetik eguzki energia iturrira aldatzeko proiektu batzuk agertu ziren.

Formakuntza saioetan sistema honek zertan datzan azaldu zen, bai atal hidraulikoa bai elektrikoa ere; sistema honen abantailak, hobekuntzak eta behar duen mantenua argi azalduz.

Suchitoto udalerriko Buena Vista komunitateak sare elektrikoa erabiltzen duen ur ponpaketa sistema aldatzeko interesa aurkeztu du; haiek ere eguzki-energiarekin bat badatoz. Orain arte erabili duten sistema honen gastu finkoak diru-sarrerak baino handiagoak dira, nahiz eta ezarri duten ur prezioa nazionala baino altuagoa izan.

Eva, Euskal Herriko MGI-ko kidea, El Salvadorren izango dugu uda honetan Ingeniaritza Elektroniko Industriala eta Automatika ikasketen Gradu Amaierako Lana prestatu ahal izateko: ur ponpaketaren energia iturriaren diseinua, hain zuzen ere.

EMAKUME DEFENDATZAILEAK. Ekofeminismoaren proposamenak eta indarkeriarik gabeko bizitzak

El Salvador kontraste askotako herrialdea da.

Alde batetik, feminizidioen herrialdetako zerrendetan latinoamerika mailan lehen postuan, eta mundu mailan Siria eta Lesotoren ostean aurkitzen da. Amnistia Internazionala erakundearen azken txostenean El Salvador emakumeentzako arriskutsuenetarikoa den herrialdea dela adierazten da genero indarkeriari dagozkion indize altuak direla eta. Horrez gain, abortua guztiz debekatzen duen legedia dago indarrean, emakumeen aurkako hainbat urtetako zigorrak ezarriz, baita osasun-langileentzako ere. Bat-bateko abortua edota larrialdi obstetrikoa izan duten emakumeak erailketa larriagotua gauzatzeagatik erruduntzat ebazten dituzte.

Bestalde, herrialde honetan bertan, 2017ko martxoan meatzaritza metalikoa (urrea, zilarra eta beste metalen ustiapena) debekatzen duen legedia onartu zen, mundu mailan lehenengoa izanik, lurraldearen defendatzaile diren emakumeen borrokaren ostean. Hori lortzeko komunitateetako erakunde eta gizarte mugimenduak hamarkada bat meatzaritza enpresen kokatzearen aurka aritu dira, honelako proiektuek herrialdeko ekosistemetan eta pertsonen bizitzetan, batez ere emakumenetan, duten inpaktua salatuz.

Txanpon berdinaren bi aurpegiak dira. Alde batean, emakumeak ditugu lurraldeari eragiten dioten gaitzak antzematen lehenak. Beraiek dira borroka hauen oinarri eta gauzatzaile, beraien lan produktibo, erreproduktibo eta komunitarioetatik. Beste aldean, kontuan hartuz emakumeon gorputza dela bizi dugun lehen lurraldea, emakumeok lurraldearen defentsan duten jokaera adierazgarria da, norbanakoen zein kolektiboen zein komunitateen eskubideak defendatzean.

Testuinguru honetan, nolakoa da emakume defendatzaileen borroka kontrastezko El Salvador moduko herrialde batean? Zeintzuk dira emakumeen eskubideen defentsarako gauzatu eta gauzatzen ari diren proposamenak?

Silvia Guadalupe, Marleni del Carmen Ortiz eta Deisy Otilia Rivas datorren ekainaren 4an Louise Michele Liburuak izango dira ekofeminismotik dakartzaten beraien proposamenak eta El Salvadorren indarkeriarik gabeko bizitzak lortzeko lanetan dituzten esperientziak elkarbanatzen.

Silvia Guadalupe eta Marleni del Carmen Ortzi Concertación de Muejes de Suchitoto (CMS) erakundeko kideak dira. CMS emakumeen antolamendurako bilgune da Suchitoton emakumeen autonomia sustatzeko, horrela emakumeok indarkeriarik eta bereizketarik gabeko gizarte justuago, demokratikoago eta berdintasunezkoa izateko asmoa duena. Horretarako lau esparru lantzen ditu: erakundeen eta lidergoen sendotzea, sexu eskubideak eta ugalketa eskubideak, emakumeek indarkeriarik gabeko bizitza askeak izateko duten eskubidea, eta autonomia ekonomikoa.

Silvia eta Marlenik testuinguru honetan jardunaldi hau aprobetxatuko dute beraiek eginiko ikerketa bat aurkezteko, ekonomia solidarioa eta elikadura burujabetza gauzatzeko praktika ekofeministen inguran burutu dutena.

Bestalde, Deisy Otilia Rivas Asociación de Desarrollo Económico Social de Santa Marta (ADES) erakundeko kidea da. Erakunde honek nekazaritza ekologikoa eta jasangarria sustatzen, ingurugiroa errespetatzen eta giza garapenaren funtsa den giza eskubideen aldarrikapenean dihardu, formakuntza prozesuak eta herri-komunikazioa bultzatuz.

Horrez gain, CMS erakundeak ekonomia solidarioa eta elikadura burujabetza gauzatzeko praktika ekofeministen inguran burutu duen ikerketa eta kolore anitzeko emakumeak borrokan argazki erakusketa aurkeztuko dira.

Deisy Otilia Rivas Asociación de Desarrollo Económico Social de Santa Marta (ADES) erakundeko kidea da. Erakunde honek nekazaritza ekologikoa eta jasangarria sustatzen, ingurugiroa errespetatzen eta giza garapenaren funtsa den giza eskubideen aldarrikapenean dihardu, formakuntza prozesuak eta herri-komunikazioa bultzatuz. Horren adibide da informaziorako eta komunikaziorako teknologien erabilera ezagutarazi eta erabiltzeko landa eremuko emakumeekin eginiko prozesua, horrela gizonezkoei erlazionatzen zaizkien teknologia berriekiko generoari dagokion eten digitala hautsi asmoz.

Emakumeen parte-hartze, trebakuntza eta ekintza gune izan zen honetatik emaitzen den kolore anitzeko emakumeak borrokan argazki erakusketa ere jardunaldia izango da.

El Salvadorreko hiru emakumen hauek «EMAKUME DEFENDATZAILEAK. Ekofeminismoaren proposamenak eta indarkeriarik gabeko bizitzak» jarndunaldian parte hartuko dute. Solasaldia SETEM Hego Haizea eta Mugarik Gabeko Ingeniaritza elkarteok antolatu dugu, El Salvadorren emakumeen eskubideen defentsaren inguruan solasteko.

El Salvadorreko emakumeen borroka ezagutzea beste hainbat lurraldetako borrokentzako inspirazio iturri dira.

Vidalina Moralesek Euskal Herrira eginiko bisitaren xedea El Salvadorko emakumeek lurraldearen eta Giza Eskubideen defentsan burutzen duten lana ezagutzera ematea da.

Pasa den astean, Vidalina Morales gure artean izateko aukera izan genuen. El Salvadorko kidea, komunitate-buru, natura defendatzailea eta meatzaritza metalikoaren kontrako borrokaren kidea dugu Vidalina.

Energiaz beterik eta nekaezin, Euskal Herrian egin duen geldialdian, Vidalina Moralesek resistiendo al extractivismo lelopean,zazpi jardunalditan parte hartu du, eta El Salvadorko komunitate antolatuek hamarkada bat baino gehiagotan burututako meatzaritza metalikoaren kontrako borrokaren berri eman digu. Borroka hori ohiz kanpoko gertaera bilakatu da Latinoamerikan. Izan ere, meatzaritza metalikoa debekatu duen lehenengo legea, eta bakarra, ekarri du. Lorpen honek ez du esan nahi gatazkarekin amaitu denik, meatzaritzan jarduten duten enpresa handiek jarraitzen baitute presio egiten El Salvadorko azpi-zorua bereganatzeko. Hala ere, garaipen adibidea bihurtu da, eta lurralde desberdinetako borrokentzak inspirazio-iturri bihurtu da.

Unibertsitatean eskaini zituen aurkezpenetan – Donostiako UPV/EHU-ko Ingeniaritza Eskolan, Bilboko UPV/EHU-ko Ingeniaritza Eskolan eta Leioako UPV/EHU-ko Arte Ederretako fakultatean-, Vidalinak nabarmendu zuen akademiaren garrantzia nekazaritza eremuetako borroketan, problematika desberdinen argudioetarako ikerketak eta txostenak ahalbidetzeko tresna gisa. El Salvadorko kasuan, hala izan zen, non ikerketa zientifikoek munta berezia izan baitzuten egiaztatzeko meatzaritzak ingurunearen kontra zituen eraginak.

Morales protagonista duen No tenemos miedo dokumentalak meatzaritza metalikoaren kontrako borroka-prozesua biltzen du. Lehenago aipaturiko fakultateetaz gain, ikus-entzunezko formatuan proiektatu zen Donostiako Koldo Mitxelena kultur-gunean, Tolosako Leidor zineman eta Basauriko Marienea emakumeen etxean. Proiekzio bakoitzaren ondoren, publikoak aukera izan zuen giza-eskubideen defendatzailearekin zalantzak eta jakin-minak partekatzeko.

Azkenik, ekintzarik potoloenak Bilboko Bilborock-en izan zuen tokia, Silvia Federici, Rosa Lago, Sara Ibañez eta Estitxu Villamor aktibista ekofeministekin batera, zeinek haien ingurumenaren aldeko borrokak partekatu zituzten ikuspuntu feminista batetik. Guztiek nabarmendu zuten ingurumen-eraginek ondorio zuzenak dituztela emakumeengan. Moralesek azaldu zuen nola uraren arazoek bereziki emakumeengan dituzten, eta hori dela eta, El Salvadorren borroka emakumeek burutu zutela, hein handi batean, El Salvadorko emakume bati, borrokan sartzeko, etxetik eta komunitatetik irtetea dakarren guztiarekin.

Laburbilduz, Vidalina Moralesek Euskal Herrira egin duen bisita ikasketa prozesua izan da. El Salvadorko emakumeen lana ezagutzea lurraldearen eta Giza Eskubideen defentsan inspirazio-iturri da beste borrokentzat eta erresistentzian dauden beste lurraldeentzat.